Neden Gökkuşağı Oluşur? Gökkuşağını Tanıyalım ve Evde Gökkuşağı Deneyini Öğrenelim

Yağmur yeni durmuşsa, kaldırım hâlâ ıslaksa ve gökyüzü yavaş yavaş açılıyorsa… İşte o anlarda bir şey olur: Sanki dünya derin bir nefes alır. Bulutların arasından çıkan güneş, “Buradayım” der gibi parlayınca, gözlerimiz istemsizce gökyüzüne kayar. Sonra bir anda o renkli yay görünür ve insanın içi ısınır. Çünkü gökkuşağı, hem güzel hem de sürpriz bir misafir gibidir.

Çocuklar onu görünce “Bak bak bak!” diye heyecanlanır, büyükler de fark etmeden gülümser. Çünkü gökkuşağı, bize aynı anda iki şeyi fısıldar: Yağmur geçti ve ışık geri geldi. Yani her şey yeniden başlayabilir.

Bu renkli yay, masal gibi görünür ama aslında gökyüzünün yaptığı çok akıllı bir numaradır. Hem de öyle bir numara ki, okul öncesi bir çocuk da anlayabilir: Güneş ışığı var, yağmur damlaları var, bir de doğru açı… Hepsi bir araya gelince gökyüzü resim yapmaya başlar.

Gökkuşağı Neden Oluşur? Kısacık Bir Sihir Değil, Bilimin Işıltısı

Gökkuşağı neden oluşur sorusunun cevabı, “Güneş ile yağmurun birlikte çalışması” gibidir. Tek başına güneş yeterli olmaz, tek başına yağmur da yetmez. İkisi aynı anda sahneye çıkınca gökyüzünde renkler belirir.

Şöyle düşünün: Güneş ışığı aslında bize bembeyaz gibi görünür. Ama o beyazlığın içinde saklanan renkler vardır. Yağmur damlaları ise minicik cam boncuklar gibi davranır. Işık o damlaların içine girince bükülür, geri seker ve içindeki renkler ayrılır. Biz de o ayrılmış renkleri bir yay halinde görürüz. Yani gökkuşağı, “ışığın renklerine ayrılması”dır.

Bir de küçük ama önemli bir ayrıntı var: Gökkuşağını görebilmek için genelde güneş arkanızda, yağmur ise karşınızda olur. Sanki güneş arkadan el feneri tutar, yağmur damlaları da o ışığı yakalayıp size renkli bir resim gönderir.

Güneş Işığı Beyaz mı, Renk mi?

Güneş ışığına baktığımızda onu tek bir renk gibi sanırız. Oysa güneş ışığı, bir takım elbise gibi düşünün: Dışarıdan tek parça görünür ama içinde birçok parça vardır. Bu parçalar renklerdir.

Işığın içinde kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, lacivert ve mor gibi renkler birlikte taşınır. Normalde bu renkler birbirine karışmış haldedir, bu yüzden biz “beyaz ışık” görürüz. Ama ışık özel bir şeyin içinden geçince, bu renkler birbirinden ayrılmayı sever.

Bu ayrılma işine bilimde ışığın kırılması ve dağılması denir. Kulağa büyük bir kelime gibi gelebilir ama anlamı çok basit: Işık bir yerden başka bir yere geçerken yön değiştirir ve içindeki renkler farklı miktarda büküldüğü için ayrışır. İşte gökkuşağının kalbi burada atar.

Yağmur Damlası Minik Bir Prizma Gibi Çalışır

Yağmur damlası küçücük bir şeydir. Parmak ucunuzun yanındaki bir nokta kadar bile olmayabilir. Ama o minicik damla, tam bir “ışık ustasıdır.” Çünkü damlanın şekli yuvarlaktır ve içinde su vardır. Işık suyun içine girince kırılır, sonra damlanın iç yüzeyinden yansır, sonra tekrar dışarı çıkarken yine kırılır.

Bu üç adımın sonucunda renkler ayrılır. Yani damla, sanki elinde görünmez bir boya kutusu varmış gibi, güneş ışığının içindeki renkleri tek tek ortaya çıkarır. Bu yüzden yağmurdan sonra güneş açınca gökkuşağı görme şansımız artar.

Buradaki en tatlı gerçek şu: Gökkuşağı aslında gökyüzüne çizilmiş bir boya değil. O, sizin gözünüze doğru gelen renkli ışıktır. Yani gökkuşağı “orada bir yerde duran” bir şeyden çok, “siz bakınca oluşan” bir görüntü gibidir.

Neden Herkes Aynı Gökkuşağını Görmez?

Aynı sokakta iki kişi gökkuşağına bakar, ikisi de “aynı gökkuşağına” bakıyor sanır. Ama işin sırrı şu: Herkesin gördüğü gökkuşağı, kendi bakış açısına göre oluşur. Çünkü renkli ışık, yağmur damlalarından belirli bir açıyla gelir.

Gökkuşağı genellikle yaklaşık 42 derece civarında bir açıyla görünür. Bu açı, damlaların ışığı nasıl gönderdiğiyle ilgilidir. Siz bir adım sağa gitseniz, gökkuşağını oluşturan “size ışık gönderen damlalar” değişir. Bu yüzden gökkuşağı sanki sizinle birlikte hareket ediyormuş gibi görünür.

Bu da şu soruyu açıklıyor: “Gökkuşağının ucuna neden gidemiyoruz?” Çünkü siz yürüdükçe, gökkuşağını yapan damlalar değişir ve o renkli yay, her seferinde biraz başka bir yerden size görünür. Yani gökkuşağı, sanki bir takip oyunu oynar: Siz yaklaştıkça o da yer değiştirir.

Çift Gökkuşağı ve Ters Renkler Nasıl Olur?

Bazen gökyüzünde iki tane gökkuşağı birden çıkar. İşte o an, gökyüzü adeta “bonus sahne” açar. Buna çift gökkuşağı denir.

İlk gökkuşağında ışık damlanın içinde bir kez yansıyıp çıkar. Ama bazı damlalarda ışık içeride iki kez yansır ve sonra çıkar. İki kez yansıma olunca ikinci bir yay daha oluşur. Bu ikinci yay genelde daha siliktir, çünkü ışığın bir kısmı içeride kaybolur.

En ilginç kısmı şu: İkinci gökkuşağında renk sırası tersine dönebilir. Yani birinci yayda dışta kırmızı varken, ikinci yayda dışta mor gibi görünebilir. Gökyüzü “Aynı şeyi bir daha çizdim ama bu sefer tersinden” der gibi davranır.

Hakkında Çocuklar için İlginç Bilgiler

Gökkuşağı sadece güzel değil, aynı zamanda bol sürprizli bir konudur. Aşağıdaki küçük bilgiler, gökyüzüne bakmayı daha da eğlenceli hale getirir:

• Gökkuşağı aslında tam bir çemberdir; biz genelde yerden baktığımız için sadece yarım yay görürüz.

• Her damla bir gökkuşağı yapabilir; hortumla su sıkınca çıkan küçük gökkuşakları bu yüzden olur.

• Gökkuşağı gece de olabilir; ay ışığı güçlü olursa “ay gökkuşağı” denilen çok soluk bir yay görülebilir.

• Renklerin sırası rastgele değildir; her renk ışığı farklı miktarda bükülür, bu yüzden sıra çoğunlukla aynı kalır.

• Gökkuşağına dokunamazsınız; çünkü o bir “yer” değil, gözünüze gelen ışığın görüntüsüdür.

• Sisli havada beyazımsı gökkuşağı görülebilir; buna bazen “sis yayı” denir, çünkü sis damlaları çok küçüktür.

• Gökkuşağı sadece yağmurla olmaz; şelale kenarında, fıskiyede, deniz spreyi olan yerlerde de oluşabilir.

• Gökkuşağının parlaklığı damlaların büyüklüğüne bağlıdır; bazı yağmurlar daha canlı renkler çıkarır.

Evde Mini Gökkuşağı Deneyi

Gökkuşağını sadece gökyüzünde beklemek zorunda değilsiniz. Evde, güvenli ve kolay bir şekilde mini bir gökkuşağı yakalayabilirsiniz. Bu, özellikle çocukların “Ben yaptım!” demesine izin veren harika bir keşif oyunudur.

Güneşli bir günde bir bardak su alın. Bardağı pencere kenarına koyun ve güneş ışığının bardağa vurmasını sağlayın. Sonra beyaz bir kâğıdı bardağın yakınına tutun. Doğru açıyı bulunca kâğıdın üzerinde renklerin belirdiğini görebilirsiniz. Burada olan şey, gökyüzündekiyle aynıdır: Işık suya girer, yön değiştirir ve renklerine ayrılır.

Bir başka yöntem de küçük bir aynayı su dolu bir kaba koymaktır. Aynaya güneş gelince, yansıyan ışık duvara düşer ve bazen duvarda renkli bir şerit belirir. Bu, “gökkuşağı nasıl oluşur” sorusunun evdeki küçük cevabı gibidir: Güneş ışığı, su, doğru açı.

Gökkuşağı, doğanın “hem bilim hem duygu” diye imza attığı bir sahne gibi. Bir yanda çok net kuralları var: ışık kırılır, yansır, renkler ayrılır. Öte yanda kalbimize dokunan bir tarafı var: Yağmurun ardından gelen o renkli yay, sanki “Bulutlar çekilir, ışık yine yolunu bulur” der.

Bir dahaki gökkuşağında, sadece bakıp geçmeyin. Bir an durun, nefes alın ve şu fikri hatırlayın: Gökyüzü bazen bize, en basit şeylerle en güzel resimleri çizebileceğini gösterir. Biraz ışık, biraz su ve doğru yerden bakmak yeter.